İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Türel kriz ve etraf çabası: Siyasal insan çıplaklaştırılıyor

Günsu Durak – gdurak@gazeteduvar.com.tr

ANKARA- Haklar ve Araştırmalar Derneği geçen haftalarda Ekolojik, Ekonomik ve Siyasal Krizler Eşliğinde 2020’de Yaşanan Türel Dönüşüm başlıklı bir rapor yayımladı. Güç ve madencilik siyasetlerine ait türel düzenlemeleri, bu hukuksal düzenlemelerde yürütmenin rolünü ve bu siyasetlerin yurttaşlara/yurttaşlığa tesirini ele alan rapor piyasa aktörü olarak yeni devlet, devletin yurttaşlığı yine tanımlaması ve devletin özel hukukla kavranması başlıklarını içeriyor. Bu çerçevede raporun editörlüğünü ve raportörlüğünü yapan Fevzi Özlüer ile hukuksal krizi güç ve madencilik kesimi için manalarını ve etraf çabasını konuştuk.

‘HUKUK YALNIZCA YARGISAL YOL OLARAK DÜŞÜNÜLMEMELİ’

Raporda anlatılan hukuksal dönüşümü düşündüğümüzde hukuksal kriz ne demek?

Raporda tüzel krizleri devlet krizlerinin biçimi olarak izah etmeye, devlet krizlerine verilen cevaplarla çok yakından bağlantılı olarak kurmaya çalıştım. Bilhassa 20’nci yüzyılın ikinci yarısından itibaren dünya genelindeki ekonomik ve siyasal krizleri aşma noktasında hukukun nasıl bir fonksiyona sahip olduğunu bu kriz anlarından yola çıkarak anlamanın mümkün olabileceğine işaret ettim. Burada değerli olan nokta: Hukuku yalnızca yargısal yollar olarak düşünmek üzere Türkiye’de yerleşik bir şekil var. Hem yasa yapma süreçleri hem siyasal olanı kurma biçimleri hem de siyasal iktidarların denetlenme ve yönetme biçimleri olarak hukuku düşünmek değerli.

Fevzi Özlüer

Hukuk kriziyle anlamamız gereken 1970’li yıllardan beri yürütmenin devlet krizine verdiği karşılığın yürütmenin kendisini kuvvetler ayrılığının dışında tutması ve siyasal iktidarı sağlayacak bir biçimde yürütme organının önünde yargısal rastgele bir pürüzü tanımayacak siyasal aklı harekete geçirmiş olması. Biz bu türlü bir devir yaşadık. Bu periyot sonuçları itibariyle kendisini nasıl söz etmiş olursa olsun, şu an karşı karşıya kaldığımız bir şey daha var: Artık yürütme organı yasamanın kurallarıyla da natürel olmadığı formunda kendisini ortaya koyuyor. Yani sermaye birikim krizleriyle karşı karşıya kalındığı dönemeçlerde ki bu dönemeçler yalnızca ekonomik krizlere işaret etmez, tıpkı vakitte devlet ve yönetme krizlerine işaret eder. Bir yönetme krizi ortaya çıktığı vakit istikrarı inşa etmek isteyen hâkim siyasal güçler ne yasamanın faaliyetlerini tanırlar ne de onları denetleyecek yargısal faaliyetleri tanırlar.

‘ENERJİ VE MADENCİLİKTE ÖZELLEŞTİRME, KURUMSUZLAŞTIRMA VE YASASIZLAŞTIRMA YAŞANIYOR’

Raporda yürütme kararlarına dair bu bağlamda aktüel örnekler var. Bahsettiğiniz üzere yönetim tarafından verilen kararların ekolojik boyutunu da bu noktada görüyoruz aslında. Ekoloji krizi yaratan hukuksal kriz bize ne söylüyor?

Aslında bu açıdan devlet yahut hukuk krizinden anlamamız gereken mevcuttaki sermayenin hareketliliğini kolaylaştıran yasal düzenlemeler olmaları. Yargı kararlarının eninde sonunda sermaye birikimine yol açmasına yönelik aldığı tavrı bir tıp makûs yönetme pratiklerinin sonuçları olarak değil de kapitalist devlet idaresinin sistematik daima kriz idaresi olarak algılamak gerekiyor. Yani krizi daima derinleştirerek doğayı, emeği daima bir biçimde sömürgeleştirebilecek bir idare olduğu söylenebilir. Buradaki âlâ yahut berbat idare anlayışının ise hangi sınıf için güzel hangi sınıf için makûs olduğuna karar vermemiz lazım. Sermaye sınıfının çıkarları açısından 1980 sonrası iktidarlarının yeterli bir idare stratejisi izlediklerini söyleyebiliriz. En azından Türkiye’deki güç ve madencilik alanında yaşanılan özelleştirmenin, kurumsuzlaştırmanın, yasasızlaştırmanın ve önünde sonunda esnekleştirme siyasetinin bu manada yeterli bir idare pratiğine denk geldiği görülür. Yurttaşlar ve tabiat açısından ise bunun makûs bir idare pratiğine denk geldiğini rapor bir yanıyla bize göstermeye çalışıyor.

‘PİYASA İKTİSADI İÇİN HUKUK KRİZİ MAHZUR GÖRÜLMÜYOR’

Rapor hukuk krizi yoluyla sermaye birikiminin nasıl süreklilik kazandığını, sermayenin birebir vakitte nasıl hareket alanına sahip olduğunu söylemeye çalışıyor. Bu tarafıyla klasik ajandamızda tabir edildiği üzere mevcuttaki kapitalist sistemin yahut piyasa iktisadının önünde hukuk krizi, anti-demokratik pratikler mani olarak görülmüyor. Aksine siyasal ve hukuk krizi, tam da sermaye birikiminin hal ve şartlarını mümkün kılan, birçok vakit belirsizliklerden beslenen ve yurttaşların kimi mevzularda nasıl adım atacağını bilemediği durumların üretilmesiyle mümkün hale geliyor.

‘MUAFİYETTEN İSTİSNA REJİMİNE’

Pekala, istisna rejimiyle işaret edilen nedir?

Yurttaşlar için belirsizlik ortamı, sermaye kümeleri açısından da hukukun meçhullüğü biçimine bürünmeye başladığında istikrar nasıl kurulacak? İşte bu manada hukuk krizinin genel olarak yurttaşlık haklarının sonlandırılması biçiminde kendisini açığa çıkartması gerekir. Özel mülkiyet rejiminden kaynaklanan haklara dair bir istikrarsızlık bunun dışındadır. Biz bunu Türkiye’de en çok inşaat, güç ve madencilik bölümünde gördük. Yurttaşlar için hak arama biçimlerinin, haklarını kullanma biçiminin belirsizleşmesi ve tıpkı vakitte bu alanlarda sermayenin hareket edebileceği kuralların esnekleştirilerek daha makul hale getirilmesi. Yani sermaye bu alanlarda gerçekleştireceği projelerde günün sonunda yapacağı yatırımın ve ortamın istikrarlı olmasını bekler. Bunun sonucunda kârlı bir ortamın gerçekleşeceğini bekler. Bu garantilerin devlet tarafından sağlanması yetmez. Tıpkı vakitte bu garantilere yönelik müdafaa düzenekleri için de bir beklenti içindedir. Türel kriz bu manasıyla hukukun geneline yönelik bir kriz değil aslında. Rapordaki o istisna rejimi düzenlemeleri, yani muafiyetten istisna rejimine geçişle ilgili işaret ettiğimiz şeyler tam da bu. İstisnalar, artık yurttaş haklarının kullanılmasıyla ilgili yöntemleri de kamu faydası, kamu tertibi, kalkınma ve büyüme üzere kavram setleriyle devletler tarafından legal bir biçimde kullanılmamasını mümkün kılıyor. Yasal seviyede temel hakların sonlandırılmasına dahi gerek duyulmuyor. Yönetmelik ya da idari kararlar seviyesinde temel hakların sonlandırılmasının önünü açan şartları yaratılıyor. Bu şartlara yargı kararları da eklenince, anayasal hakları yurttaşlar açısından kullanılmaz hale getirecek sistematik uygulamalar ortaya çıkıyor. Bu manada, hukukun genel, kozmik ve herkesi kapsayacak bir kamu sistemi anlayışından bahsetmek mümkün değil.

‘TOPLUMSAL GÜCÜNÜZ VE ART PLANINIZ OLMALI’

Anladığımız rastgele bir ÇED olumlu kararının iptali, AYM’nin verdiği iptal kararları da tahlil olmuyor. Lakin öte yandan, etraf ve ekoloji gayretinin bahsettiğiniz sete karşı da kendini söz etmesi gerekiyor. Sizce etraf gayreti bu söylediklerinizle nasıl bir yerde buluşuyor?

Toplumsal çabalar açısından bunu etraf gayretini de katarak söylemek lazım. Yargısal süreçler yeni bir siyasal kurumsallaşma pratiğinin modülü olabildiği sürece manalı. Yani bir toplumsal gücünüz ve art planınız varsa, yargısal yolları sizin tekrar kurumsallaşabilmenizi, mevcut siyasal, ekonomik ve toplumsal oluşumun dışında alternatif siyasallaşmalara imkan sağlayabilecek bir taban olarak düşünmek lazım.

‘YARGISAL YOLLAR HUKUK YARATMA PRATİĞİ BARINDIRMIYOR’

Pekala, bu manada etraf hareketinin beklentisi nedir?

Yani buraları bir tahlil yolu olarak görmek yargısal yollara olduğundan daha farklı manalar yüklemeye yol açar. Şayet bu sürece olabildiğince güçsüz aktörler olarak giriyorsanız (ki artık davalarda aktör olabilecek bireyleri mülk sahipleri, bu sorunun yaşandığı yerde ikametgâhı olanlar olarak yargı yerleri daraltmıştır. Yani problemle muhatap olanlar ya mülk sahipleri olacak ya da o bölgede yaşayan ikametgâh sahibi olan şahıslar olacaktır) bu aktörlerin etraf uğraşı içinde yargısal yolla hak elde etmesini beklemek yargı yolunun bir usuli süreçler bütünü olduğunu görmezden gelmemize yol açar. Yani yargısal yollar usuli hakların kullandırtıldığı aslında biçimsel kontrollerin yapıldığı yerlerdir. Sizin hakkınızı geniş yorumlayarak bir toplumsal-tarihsel haklarınıza atıfla içtihadı geliştiren bir hukuk yaratma pratiği barındırmaz, en azından Türk hukuk sistemi açısından bunu söyleyebiliriz.

Usuli haklarınızı kullanarak yalnızca idarenin hukuka uygun davranıp davranmadığını denetlettirebilirsiniz. Bu aracın hakların geliştirilmesine yönelik tesirli bir araç olduğuna vurgu yapmak, tarihi ve siyasal açıdan kuruculuğun toplumsal güç yaratmakla olduğu gerçeğini görünmez kılar. Bu istikametiyle de etraf hareketleri kendisini yalnızca etraf davalarıyla tabir eden bir kurumsallaşmaya yönelir. Aslında Türkiye’nin en azından son 20 yılında etraf davalarının bu kadar ön planda olmasının nedeni bu olmasa bile etraf davalarından beklenen yurttaşlara haklarını tesis edecek siyasal gücü vermesine, verebileceğine dair beklentidir. Yargı yollarından elde edilecek kararların bu türlü bir imkan verme ihtimali teori ve pratik olarak mümkün değildir. Biz bu yerleri unuttuğumuz vakit yargı yolundan çok büyük beklentiler içine giriyoruz.

‘ÇEVRE DAVALARINDA YARGI KARARLARINA UYMAMA REFLEKSİ 1995’TEN İTİBAREN SÜREKLİLİK KAZANDI’

Raporda yalnızca bir piyasa aktörü olarak devletten ve dava süreçlerinden değil birebir vakitte avukatlar kanunundaki ve dernekler kanunundaki değişikliklerden de bahsediyorsunuz. Bu değişikliklerin etraf uğraşı için yarattığı zorluklar neler?

Geldiğimiz nokta itibariyle 20 yıl öncesinden çok farklı bir süreçten geçiyoruz. Türkiye’de yürütmenin yargı kararlarına uymamaya yönelik refleksi aslında etraf davaları bağlamında Yatağan’daki, Gökova’daki termik santrallerin filtresiz çalıştırılmasıyla ilgili Aydın Yönetim Mahkemesi’nin verdiği kararın Bakanlar Heyeti prensip kararıyla uygulanmamasına yönelik kararından yani 1995’ten beri bir süreklilik kazandı.

‘YENİ PERİYODUN İŞARETİ’

Temel kalkınma siyaseti alanında yargı kararlarını alaşağı edecek bir süreç uzun yıllardır işliyor. Buna karşın bu yargı kararlarını toplumsal hareketler bir çaba tabanı olarak kullanabildikleri ölçüde etraf müdafaaya yönelik adımlar mümkün hale geldi lakin bu yargı kararları yoluyla olmadı. Yargı kararlarını kullanan faal yurttaş hareketleri sayesinde oldu. Ancak artık o yurttaş hareketlerini gaye alan bir siyasallaşma süreciyle karşı karşıyayız. Yasama pratiklerinde tam da işte buna dava açan, mahkemelere götüren, yargı yoluna başvuran yurttaş hareketleri amaçta. Bu yeni bir periyodun işaretini veriyor. Yani Schmitt’in söz ettiği üzere buradaki devlet, siyasal krizini aşabilecek hegemonya araçlarının zayıflaması nedeniyle kendisine düşman ve tehdit gördüğü ögelerin tabanını genişletti. Mevcut yasal değişiklikler, avukatlar kanunundaki ve dernekler kanunundaki değişiklikler bu tehdit ögelerini tanımlıyor ve işaretliyor. Bu yasama faaliyetleri de devletin, yurttaşların siyasal karar alma süreçlerindeki her türlü hareketini tehdit olarak gören bir yönetme pratiğine yöneldiğini gösteriyor. Bu direkt hukukçulara yönelen bir tehdidin ötesinde maalesef. Her türlü toplumsal, iktisadi, siyasal kurumsallaşmalar mevcut siyasal sistemin içinde mevcut birer siyasal tehdit olarak kodlanabilir, düşmanlaştırılabilir ve çıplaklaştırılabilir. Sermaye şartının bizi getirdiği nokta siyasal insanın çıplak vücuda dönüştürülmesi sürecinin en somut sözü. Gördüğüm bu. Yalnızca bir güvencesizlik ortamından daha farklı bir noktadayız.

Raporun tamamı.

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın