İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

‘Adalet’i ‘fetih’e endeksleyen ödev: ‘Arzu duyulan tarih anlatısı’

Siyasi iktidarın Osmanlı’ya ait resmi ideolojik anlatısı ve hukuk/adalet konusundaki yaklaşımının eğitim alanına yansımasının bir örneği, 7. sınıf öğrencilerine verilen ödevde kendini gösterdi.

Bodrum TED Koleji’nde öğrencilere verilen 9 soruluk bir toplumsal bilgiler ödevinde, Osmanlı’daki fetih kavramı adaletle ilişkilendirildi. Öğrencilerden fetih ve adalet ortasındaki alakayı açıklamalarını isteyen sorunun tam metni şöyle:

Aşağıdaki metni okuyunuz ve soruları cevaplayınız.

Osmanlı Devleti’nde idare anlayışı, fetih siyaseti ve adalet prensibine dayanıyordu. Buna nazaran hükümdar adaletli olursa halk emniyet içerisinde serbestçe toplumsal ve ekonomik faaliyette bulunabilirdi. Böylelikle üretimde artış kaydedilirdi. Üretim artışı vergi gelirinin artmasını ve hasebiyle devletin zenginleşmesini sağlardı. Zenginleşen devlet, daha güçlü ordular besler ve yeni ülkeler fethedebilirlerdi. Fethedilen yerlerde de adaletli olunursa ….. halinde devam eden bu sisteme daire-i adalet denilirdi.” (Mehmet Ali Ünal Osmanlı Müessseseleri Tarihi)

1.Fetih ve adalet ortasındaki alakayı açıklayınız.

2.Yönetim adaletli olmasının sonuçları neler olabilir? Açıklayınız

Ödevde “II. Mehmet yerinde siz olsaydınız İstanbul’un fethi için öteki hangi hazırlıkları yapardınız? Neden?” sorusunun yanı sıra şöyle bir soruya da yer verildiği görüldü:

Ben tebaamdan Müslümanları mescitte, Hristiyanları kilisede, Yahudileri de havrada görmek
isterim. Hepsi evladımdır. Ortalarında fark yoktur. II.Mahmut

Üstteki kelama bakarak Osmanlı toplumunda müsamaha ve birlikte ömür için neler söyleyebilirsiniz?

FETİH SİYASETİ OSMANLI TARİHİNİN TAMAMINI KAPSAMIYOR

Gazete Duvar’a konuşan akademisyenler Elçin Otomobilci, Ahmet Murat Aytaç ve Yektan Türkyılmaz ödevde yer alan soruları tarih perspektifi ve iktidarın hakim ideolojisinin eğitim sistemine tesiri üzerinden kıymetlendirdi.

Elçin Otomobilci, ödevde Osmanlı’nın idare anlayışının prensiplerinden biri olarak anlatılan fetih siyasetinin Osmanlı tarihinin tamamını değil sadece bir periyodunu kapsadığını fakat bunun soruda belirtilmediğini tabir ediyor:

“İslam ümmetini bu dünyadaki kurtuluşa götüreceği tasavvur edilen ülkü nizam-ı âleme nazaran, fetih bu dünyadaki toplumsal refahın ve adaletin koşuludur. Zira fetihlerle üretiminin artı bedeline ‘vergi’ olarak el konulan tebaa ve kaynaklarına el konulacak topraklar artar, devlet zenginleşir. Vergi gelirinin yüksek olabilmesi tıpkı vakitte hükümdarın adil olması, yani şeriata uymasıyla mümkündür. Devlet zenginleşirse, ilahi maddeleri yeryüzünde hâkim kılarak kozmik adaleti sağlayacak askeri güç de sağlanabilir.”

“Bu ülkü nizam-ı alem formülasyonu Osmanlı fetihlerinin sona ermesi ve toprak kayıplarının başlamasıyla Osmanlı siyaset literatüründen yavaş yavaş kaybolmaya başladı. 19.yy’ın sonlarında Osmanlı ricali artık ülkenin zenginliğini, fetihlerle üretiminin artı pahasına el konulan tebaanın artışı ve toprakların genişlemesiyle değil, ticari tarım ve endüstrileşme ile sağlanan üretim artışıyla ilişkilendiriyordu. Adalet ve adil devlet ise ilahi maddeleri yeryüzünde hakim kılmak üzerinden değil, Tanzimat periyoduyla birlikte tebaadan vatandaşlığa geçen bireylerin temel hak ve hürriyetlerinin devlet tarafından tanınması ve onun garantisi altında olması ile tanımlanmaya başladı.”

‘IŞİD’İN BENİMSEDİĞİ ADALET ANLAYIŞI’

Otomobilci, fetih kavramının tarihî bağlamından koparılarak öğrencilere verilmesinin olumsuz sonuçlar doğuracağını söylüyor:

“Osmanlı klasik periyot siyasetname literatüründeki adalet anlayışını devrine oturtmadan, kavramın tarihselliğini vermeden yeni bir olguymuş üzere öğrenciye vermek, öğrencinin 21. yy’da adalet kavramını fetih ve gazaya endekslemesine yol açabilir. Böylelikle günümüzde lakin IŞİD’in benimsediği adalet anlayışı ve siyasi-askeri amaçlarla genç beyinleri şartlandırmış olursunuz, fakat bu adalet anlayışının elbette üniversal insan haklarıyla uzlaşabilecek bir yanı yok. Ayrıyeten beş yüz küsur yıl evvel fetih/cihat kapsamına giren aksiyonlar, mesela sivilleri esir alma ve köle ticareti bugün savaş kabahati kabul edilen hareketlerden.”

‘FETİH, ADALET PRENSİBİNE DEĞİL GÜÇLÜNÜN HAKKI PRENSİBİNE DAYANIR’

Akademisyen Ahmet Murat Aytaç, soruda geçen ‘daire-i adalet’ kavramının tarihî art planını şöyle açıklıyor:

“Daire-i adalet, birinci başlarda Aristoteles’e atfedilen lakin sonra onunla ilgisi olmadığı anlaşılan Sırr’ul Esrar isimli bir yapıta dayandırılan klasik bir idare modelidir. Aristoteles ile İskender ortasındaki bir mektuplaşmayla başlayan eser, nihayet her hükümdarın izlemesi gereken idare anlayışının ögelerini ve prensipleri belirleyen dairesel bir model çerçevesinde özetlenir. Buna nazaran idarenin temel unsuru adalettir ve adalet her biri başkasına dayanan devlet bileşenlerinin ortasındaki dairesel alaka sayesinde hayat bulur. Üçlü, dörtlü yahut sekizli çeşitleri olan adalet dairesi anlayışının en karmaşık uyarlamalarından birini Osmanlı siyasal niyeti içinde aktif halde buluruz. Osmanlı’nın siyasi metinleri ortasında en son Tanzimat Fermanı’nda bu modele bir atıfta bulunulduğunu görürüz.”

Soruda söz edilenin tersine fetih kavramanın daire-i adalet sistemine değil güçlünün hakkı unsuruna dayandığını belirten Aytaç, bu durumu şu sözlerle anlatıyor:

“Soruda kullanılan adalet dairesi modeli dünya sistemi, hükümdar, halk, ordu, iktisat üzere ögelerle adalet unsuru ortasındaki ilgiyi açıklamaya çalışmaktadır. Lakin bu modelin özgününde ilgili kısım şu haldedir: ‘Mülkü zapt eyleyemez illa leşker/ Leşkeri cem’ edemez illa mal.’ Alıntı yapılan müellif ‘mülkü zapt eyleme’ düsturu üzerinden fetih ile adalet ortasında bağ kurmaya çalışıyor olsa gerektir. Lakin bildiğim kadarıyla burada zapt etmekten kasıt temel olarak fetih değil, otorite ve devlet tertibini sağlamaktır. Asker olmadan bir devlette tertibin sağlanamayacağı, asker toplamak için de ‘mala’ yani âlâ bir iktisada muhtaçlık olduğu söyleniyor. Fetih, yani öteki memleketleri zorla ele geçirme, Türkiye’deki Osmanlıcıların savunduğunun bilakis adalet unsuruna değil, ‘güçlünün hakkı’ prensibine dayanır. Fetih sonrasında uygulanan hukuk da ‘kazananların adaleti’ anlayışını yansıtır. Mesela İstanbul’un fethinden sonraki üç gün boyunca kentin yağmalanmasına müsaade verilmiş, kent nüfusunun muhakkak bir kısmı da esir olarak değerlendirilmiştir. Adaletin gücüne inanmayanlar güçlünün adaleti dışında bir şey tanımazlar; fetih yoluyla diğerlerinin topraklarına adalet götürülebileceğine inanmalarının asıl nedeni de budur.”

‘ÜSTÜNLÜKÇÜ BİR BAKIŞ’

Ödevi Gazete Duvar için inceleyen antropolog Yektan Türkyılmaz da soruların üstünlükler, zaferler ve kahramanlıkların bir ortaya getirildiği eklektik bir anlatı üzerine kurulduğunu savunuyor:

“Bu gerçekte var olmayan ancak istek duyulan bir tarih anlatısı. Bunu günün dilekleri ve günün narsistik yaraları etrafında yani olmak istediğiniz ve olduğunuz ortasındaki tansiyon olarak okumamız lazım. Buradaki üstünlükçü bir bakış. O denli ki siz bir yeri fethettiğiniz vakit o yeri şereflendiriyorsunuz ve yendiğiniz yer size şükranla borçlu hale geliyor. Burada kolektif narsizmin çok tehlikeli olan bir boyutu yani kendisini yapılan işlerle, üretimiyle, marifetiyle değil kim olduğuyla açıkladığı bir durum var. Kendisinin çok üstün olduğuna inanmasının yanında bundan kuşku de duyuyor.”

II. MAHMUT’A ATFETİLEN KELAM: MÜSAMAHA DEĞİL HİYERARŞİ KURUYOR

Ödevde, öğrencilerin Osmanlı’da müsamaha ve birlikte ömür kültürünü de yorumlamaları isteniyor. Bu yorumun II. Mahmut’un söylediği şu kelamdan yola çıkılarak yapılması bekleniyor: “Ben tebaamdan Müslümanları mescitte, Hristiyanları kilisede, Yahudileri de havrada görmek isterim. Hepsi evladımdır. Ortalarında fark yoktur.”

Yektan Türkyılmaz, II. Mahmut’a ilişkin olduğu tez edilen bu kelamın soruda tanım edildiği üzere bir birlikte yaşama kültüründen bahsetmediğini bilakis o toplumda var olan kümeler ortasında bir hiyerarşi kurduğunu ve bu toplulukların nasıl yaşayacağına dair hudutlar çizdiğini söz ediyor:

“Burada temel anlatılan şu: Kendinizi yalnızca fethetme hakkı ve meşruiyeti ile donatmıyorsunuz, tıpkı vakitte orada var olan kümelerin hiyerarşisini kurmaya da kendinizi yetkili görüyorsunuz. Burada, eşitlik üzerine tıpkı haklara sahip olma üzerine konseyi bir sistemden bahsetmiyoruz. Bu, hiç romantize edilecek bir şey değil. Bilhassa de bu topraklar 200-250 yıldır eşit yurttaşlık uğraşına sahne olurken bu talebe sebep olan hiyerarşiyi insanlara bir özgürlük, bir barış ve bir ortada yaşama anlayışı olarak sunmak dehşetli.”

İNDOKTRİNASYON TARTIŞMASI: ‘TÜRKİYE TOPLUMU UZUN MÜHLET BUNUNLA UĞRAŞACAK’

Akademisyenler, ödevin AK Parti iktidarının eğitim sistemine yerleştirmeye çalıştığı resmi tarih indoktrinasyonunun değerli bir örneği olduğunu söz ediyor. Bilginin tenkit ve tartışmaya açık olmadığı indoktrinasyon kavramı, insanların manipüle edilerek makul ideolojik gayeleri takip etmeye zorlanması manasına geliyor.

Bilhassa de 15 Temmuz darbe teşebbüsü sonrasında eğitim sisteminin çok taraflı bir hücum içerisinde olduğunu belirten Yektan Türkyılmaz, eğitim sisteminin bir kesimi haline gelen indoktrinasyonla Türkiye toplumunun uzun müddet uğraşmak zorunda kalacağını söylüyor:

“Çocuğa yönelik onu kökünden geleceği değiştirecek halde şekillendirme isteği çok rahatsız edici. Türkiye’de “devrimci” bir dönüşüm yaratmanın uğraşı bu. Çocuklar mevcut durumdaki iktidar seçkininin amacına ve aracına dönüştürülüyor. Bunu eğitim sistemiyle ne kadar çok uğraşıldığını üzerinden de düşünmek gerekiyor. Tarihle hengamesini kendi tarihinden mutsuz olması ile ilgili kederini çocuklar üzerinden çözmeye çalışması da müthiş bir şey.”

Öte yandan akademisyen Elçin Otomobilci, devirlerin resmi tarihlerinin en yalın ve kolaylaştırılmış versiyonlarının tarih ders kitaplarında sunulduğuna dikkat çekiyor. Otomobilci, resmi tarih indoktrinasyonun hedefine dair şunları söylüyor: “Aslında gelecekte yaratılmak istenen ülkü toplum modelinin çoklukla geçmiş altın çağlarda kendisinin ya da bu modele temel olacak kökeninin bulunduğu, bu tarafıyla de tarihin gençlere arzulanan toplum modelini gelecekte yaratmaya ilham olacak biçimde kurgulandığı tarih anlatılarından ibarettir.”

“Bu ödev soru kağıdından rejim iç ve dış siyasetlerini ve günümüzde yaşadığımız adaletsizliği legalleştirmeye yönelik bir resmi tarih anlayışının okullarda öğrencilere empoze edildiğini, özel ve devlet okullarında bu açıdan büyük bir fark olmadığını çıkarmak mümkün. Fakat elbette bu mevzuda kesin bir yargı için özel ve devlet okullarında okutulan ders kitaplarını, imtihan ve ödev sorularını, okullar ortası düzenlenen müsabakaların bahislerini inceleyen kapsamlı bir araştırma yapmak gerekiyor. Bu da harika bir doktora ya da yüksek lisans tez konusu olabilir, ancak söz özgürlüğünün sonlandırıldığı günümüz akademik şartlarında ilk-orta eğitimde verilen tarih eğitiminde AKP resmi tarih indoktrinasyonunu araştıracak olan bir tezin üniversite ve YÖK’ten onay alabileceği de kuşkulu.”

‘OSMANLI NE ROMANTİZE EDİLMELİ NE ŞEYTANLAŞTIRILMALI’

Pekala, eğitim sisteminde birden fazla vakit kurgusal olan resmi tarih anlatısı sorunu nasıl çözülebilir? Yektan Türkyılmaz’a nazaran bu sorunun karşılığı Osmanlı İmparatorluğu’nu da öteki imparatorluklar üzere kıymetlendirmekten geçiyor: “Osmanlı’yı da tıpkı öteki imparatorlukları incelediğimiz üzere ele almalıyız. Osmanlı, temel prestiji ile meşruiyetini yönetici yahut iktidar sahibi seçkinin dini referansla kurduğu bir siyasal yapıydı. Osmanlı ne romantize edilmeli ne de şeytanlaştırılmalı.”

Tarih eğitiminin resmi tarih anlatısına mecbur olmadığını belirten Elçin Otomobilci ise, okullarda öncelikle “biz ve düşmanlar” ikiliğini aşan bir anlatıya gereksinim olduğunu belirtiyor: “Maddi ve toplumsal tarih bilgilerine ve incelemelerine kıymet veren, kozmik pahaların tarihî gelişimine ışık tutan, mukayeseli ve eş vakitli bir perspektifte bu ülke geçmişinde yaşananları dünyanın öbür bölgelerindeki gelişmelerle birlikte inceleyebilen tarih ders kitapları üretmek ve yeni jenerasyonlara öğretmek için önümüzde siyasi manilerden çok bir şey yok.”

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın